Την άνοιξη του 1944, οι κατοχικές δυνάμεις οργάνωσαν μια σειρά από στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Δυτική Μακεδονία, που είχαν στόχο την εξόντωση των τοπικών αντιστασιακών ομάδων. Για τους σκοπούς αυτούς χρησιμοποίησαν ισχυρές στρατιωτικές δυνάμεις, προερχόμενες από τάγματα της Βέρμαχτ και των Ες Ες, καθώς και από ομάδες ένοπλων Βουλγάρων Κομιτατζήδων και δωσίλογων. Παρά την ένταση και την ακραία βία που ασκήθηκε κατά του άμαχου πληθυσμού, με τις καταστροφές χωριών, τα βασανιστήρια, τις αιχμαλωσίες, τις βίαιες εκτοπίσεις και τις μαζικές εκτελέσεις ανδρών, γυναικών, παιδιών και ηλικιωμένων, οι επιχειρήσεις αυτές δεν κατάφεραν να επιτύχουν τους αντικειμενικούς τους στόχους μέχρι τον Μάιο του 1944. Αντιθέτως, οι αντάρτες αντί να εξαλειφθούν, ενίσχυσαν τις επιθέσεις τους ενάντια στις γερμανικές δυνάμεις, τους συνεργάτες τους και τις συγκοινωνιακές υποδομές.

Παρά την αποτυχία των προηγούμενων επιχειρήσεων και την απουσία μακροχρόνιων ωφελειών από τις βίαιες επιθέσεις κατά των αμάχων, οι κατοχικές αρχές αποφάσισαν να συνεχίσουν τις επιθέσεις κατά των ανταρτών. Μετά από συσκέψεις, προγραμμάτισαν μια ακόμα πιο σκληρή και συντονισμένη επιχείρηση, που έλαβε την ονομασία: «Σταυραετός / Steinadler» και επικεντρώθηκε στην εξάλειψη των ανταρτών του ΕΛΑΣ στις περιοχές Μετσόβου, Κόνιτσας, Καστοριάς και Γρεβενών. Η επιχείρηση αυτή, η οποία ξεκίνησε στις 3 Ιουλίου και ολοκληρώθηκε στις 13 του μήνα, διήρκεσε περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη επιχείρηση είχε μέχρι προηγουμένως υλοποιηθεί στην Κεντρική και Δυτική Μακεδονία και άφησε πίσω της βαριές απώλειες άμαχου πληθυσμού και εκτεταμένες υλικές καταστροφές σε χωριά της περιοχής.

Κατά τη διάρκεια της επιχείρησης «Σταυραετός», το χωριό Κοσμάτι Γρεβενών βρέθηκε στο στόχαστρο των κατοχικών αρχών. Οι κάτοικοι του Κοσματίου, έχοντας πληροφορηθεί για τις βίαιες επιθέσεις και για τα ολοκαυτώματα που είχαν πραγματοποιηθεί σε γειτονικές περιοχές, εγκατέλειψαν τον τόπο τους και κατέφυγαν στα παρακείμενα δάση, αναζητώντας προστασία. Στις 9 Ιουλίου 1944, παρά την απειλητική παρουσία των κατοχικών δυνάμεων, καθώς και έπειτα από διαβεβαιώσεις που παρείχαν οι κατοχικές δυνάμεις ότι δεν θα ασκηθεί βία σε όσους επιστρέψουν οικειοθελώς, η πλειονότητα των κατοίκων αποφάσισε να επανήλθαν στο χωριό, κρατώντας στα χέρια λευκά μαντήλια, σε ένδειξη ειρήνης και υποταγής.

Παρά τις διαβεβαιώσεις για ασφάλεια και για την αποφυγή της βίας, με την επιστροφή των κατοίκων στο Κοσμάτι, οι κατοχικές δυνάμεις συγκέντρωσαν τον πληθυσμό στην εκκλησία του χωριού. Αφού διαχώρισαν τον ανδρικό πληθυσμό από τις γυναίκες, τα παιδιά και τους ηλικιωμένους, επέλεξαν 32 άνδρες και τους οδήγησαν στο υπό ανέγερση παρεκκλήσιο του Αγίου Νικολάου. Μέσα στο παρεκκλήσιο ένα γερμανικό απόσπασμα επιτέθηκε κατά των άμαχων αιχμαλώτων με πυρά αυτόματων όπλων. Κατά τη διάρκεια των πυροβολισμών, 3 άνδρες κατάφεραν να διασωθούν, διαφεύγοντας από τα ανοίγματα των παραθύρων, ενώ οι υπόλοιποι έπεσαν νεκροί από τα πυρά του αποσπάσματος.

Μετά τις εκτελέσεις, οι Γερμανοί παρέδωσαν στη φωτιά το παρεκκλήσιο και τα 29 πτώματα των άμαχων κατοίκων του Κοσματίου. Λίγο αργότερα, το ολοκαύτωμα συνεχίστηκε με την πυρπόληση όλων των καλυβών και των πρόχειρων κτισμάτων του χωριού, καθώς επίσης και με τη θανάτωση όλων των ζώων.

Η επιχείρηση «Σταυραετός» αποτέλεσε την τελευταία μεγάλη προσπάθεια εκκαθάρισης των ανταρτών της Μακεδονίας πριν από την αποχώρηση των κατοχικών δυνάμεων από την Ελλάδα. Αν και οι αντικειμενικοί στόχοι της επιχείρησης επιτεύχθηκαν, με τα αντάρτικα σώματα να πλήττονται σημαντικά και να αποδιοργανώνονται, τα οφέλη για τους Γερμανούς ήταν βραχυπρόθεσμα, όπως είχε συμβεί και με τις προηγούμενες επιχειρήσεις την άνοιξη του 1944. Ειδικά στην περίπτωση των Γρεβενών, η ευρύτερη περιοχή επανήλθε στον έλεγχο του ΕΛΑΣ γύρω στα τέλη Ιουλίου, παρά το γεγονός ότι ο αντάρτικος στρατός της περιοχής βρισκόταν ακόμη σε κατάσταση ανασυγκρότησης.

Τον Μάρτιο του 2020, το ελληνικό κράτος χαρακτήρισε το Κοσμάτι μαρτυρικό χωριό με το υπ’ αριθμ. 32/11.03.2020 Προεδρικό Διάταγμα, αποδίδοντας τιμή στη μνήμη των θυμάτων του ολοκαυτώματος.