Στις 28 Οκτωβρίου 1940, Ιταλικές δυνάμεις εισέβαλαν στην περιοχή της Πίνδου. Στη μάχη που εξελίχθηκε στα Υψώματα Πάτωμα, Μούκα και Πάνω Αρένα, το ελληνικό Απόσπασμα Πίνδου αγωνίστηκε με σθένος παρά τη σημαντική αριθμητική υπεροχή των Ιταλών. Η αντίσταση των ελληνικών δυνάμεων διατηρήθηκε στη γραμμή, μέχρι τα μεσάνυχτα της 29ης Οκτωβρίου, όταν υπό την πίεση των Ιταλών και τις αντίξοες καιρικές συνθήκες που επικρατούσαν, τα τμήματα συμπτύχθηκαν προς το Επταχώρι. Παρά την υποχώρηση, οι μάχες της 28ης και 29ης Οκτωβρίου καθυστέρησαν σημαντικά τα σχέδια των Ιταλών για ταχεία κατάληψη της Δυτικής Μακεδονίας και επέτρεψαν στον Ελληνικό Στρατό να οργανώσει συστηματική αντεπίθεση τις επόμενες μέρες.

Στις 30 Οκτωβρίου, εξαιτίας της κρισιμότητας της κατάστασης στο μέτωπο, η Ι Μεραρχία στάλθηκε στο Επταχώρι, για να ενισχύσει τον αγώνα του Αποσπάσματος Πίνδου. Η διοίκηση των ελληνικών δυνάμεων της Μάχης της Πίνδου ανατέθηκε στον διοικητή της Ι Μεραρχίας, Υποστράτηγο Βασίλειο Βραχνό, ο οποίος έφτασε στο Επταχώρι το μεσημέρι της 30^ης Οκτωβρίου. Από τις 30 έως τις 31 Οκτωβρίου, η Ι Μεραρχία πραγματοποίησε επιχειρήσεις για την ανασυγκρότηση των δυνάμεων που μάχονταν από τις 28 Οκτωβρίου ενάντια στην Ιταλική Μεραρχία «Τζούλια». Παρά τις προσπάθειες και τη σθεναρή αντίσταση των Ελλήνων, οι αριθμητικά ανώτερες ιταλικές δυνάμεις κατάφεραν να δημιουργήσουν ένα μικρό θύλακα στις αμυντικές γραμμές, προωθούμενες προς το χωριό Φούρκα μέχρι το βράδυ της 31ης Οκτωβρίου.

Απέναντι σε αυτήν την ανησυχητική εξέλιξη, το Γενικό Στρατηγείο αντέδρασε άμεσα, αναθέτοντας στο Β΄ Σώμα Στρατού τη διοίκηση των πολεμικών επιχειρήσεων στον τομέα Πίνδου. Παράλληλα, ενίσχυσε την παρουσία των ελληνικών δυνάμεων στο μέτωπο αποστέλλοντας την Ταξιαρχία Ιππικού, με διοικητή τον Συνταγματάρχη Σωκράτη Δημάρατο. Υπό την ηγεσία του Αντιστράτηγου Δημήτριου Παπαδόπουλου, διοικητή του Β΄ Σώματος Στρατού, σχεδιάστηκε η αντεπίθεση των ελληνικών δυνάμεων στον τομέα Πίνδου, που περιλάμβανε μεταξύ άλλων την κατάληψη των θέσεων στη διάβαση της Αρένας και τη διάσπαση του αριστερού πλευρού της 3ης Μεραρχίας Αλπινιστών «Τζούλια».

Στις πρώτες πρωινές ώρες της 1^ης Νοεμβρίου ξεκίνησε η Ελληνική αντεπίθεση. Η Ι Μεραρχία, εξαπέλυσε επίθεση στη γραμμή Οξυά-Γύφτισσα (νοτιοανατολικά της σημερινής Καστανέας), επιδιώκοντας τη διάσπαση του αριστερού άκρου των ιταλικών δυνάμεων, οι οποίες προωθούνταν προς τη Σαμαρίνα. Μέχρι το βράδυ της ίδιας ημέρας, οι ελληνικές δυνάμεις επιχειρούσαν διαρκείς αντεπιθέσεις, οι οποίες έφεραν ενθαρρυντικά αποτελέσματα, ανακαταλαμβάνοντας τις περιοχές στον αριστερό υποτομέα της Μάχης της Πίνδου ως το χωριό Κάντσικο (σημερινή Δροσοπηγή Ιωαννίνων) και στον κεντρικό υποτομέα ως τη Λυκορράχη. Εκτός από τις ανακαταλήψεις εδαφών, η αντεπίθεση σημείωσε και άλλες επιτυχίες, καθώς συνελήφθησαν 222 Ιταλοί αιχμάλωτοι, μεταξύ των οποίων και τρεις αξιωματικοί, ενώ κατασχέθηκαν σημαντικά λάφυρα και εφόδια.

Στον αριστερό υποτομέα του μετώπου της Πίνδου, από τις πρώτες πρωινές ώρες, μία διλοχία του 4^ου Συντάγματος Πεζικού της Ι Μεραρχίας υπό τις διαταγές του Ταγματάρχη Ιωάννη Καραβία προωθήθηκε στο Ύψωμα Τσούκα, που βρίσκεται ανάμεσα στα χωριά Ζούζουλη και Φούρκα. Ο 1ος λόχος, υπό τη διοίκηση του Λοχαγού Γρηγόριου Δροσόπουλου, κινήθηκε προς το ύψωμα 1.031 ανατολικά της Φούρκας. Παράλληλα, ο 2ος λόχος, με επικεφαλής τον Υπολοχαγό Αλέξανδρο Διάκο, επιχείρησε να καταλάβει το Ύψωμα Τσούκα. Παρά την κατάληψη του υψώματος δύο φορές, οι Έλληνες υποχώρησαν, καθώς δέχθηκαν αντεπίθεση από ισχυρές ιταλικές δυνάμεις. Κατά την τρίτη προσπάθεια ανακατάληψης που επιχείρησε ο 2^ο λόχος, ο Υπολοχαγός Διάκος τραυματίστηκε θανάσιμα, ενώ λίγο αργότερα έχασε τη ζωή του και ο έφεδρος Ανθυπολοχαγός Ελευθέριος Ντάσκας. Ο Αλέξανδρος Διάκος ήταν ο πρώτος Έλληνας αξιωματικός του Στρατού Ξηράς που έχασε τη ζωή του στον Ελληνοϊταλικό πόλεμο. Είναι επίσης ο δεύτερος αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού που σκοτώθηκε στον πόλεμο, καθώς είχε προηγηθεί ο θάνατος του Ανθυποσμηναγού Ευάγγελου Γιάνναρη σε αερομαχία στις 30 Οκτωβρίου στον Τομέα Πίνδου.

Σε γενικές γραμμές, η αντεπίθεση της 1ης Οκτωβρίου, αν και δεν έφερε σημαντικές εδαφικές νίκες, διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της μάχης. Η σθεναρή αντίσταση των Ελλήνων, παρά τις δυσμενείς συνθήκες και την αριθμητική υπεροχή των Ιταλών, τόνωσε το ηθικό των ελληνικών στρατευμάτων, τα οποία αγωνίζονταν ασταμάτητα για πέντε ημέρες. Ταυτόχρονα, η αντεπίθεση συνέβαλε στη σταθεροποίηση του μετώπου, επιτρέποντας στις ελληνικές δυνάμεις να ανασυνταχθούν και να οργανώσουν αποτελεσματικότερη άμυνα στα ορεινά υψώματα της Πίνδου.